25.12.2017 / 23:47

Беларускі след у біяграфіі праслаўленага лінгвіста Андрэя Залізняка, з якога ўсё і пачалося 17

24 снежня памёр выдатны расійскі лінгвіст, доктар філалагічных навук, акадэмік Андрэй Залізняк. Ён даследаваў наўгародскія берасцяныя граматы, даказваў, што «Слова пра паход Ігаравы» — не падробка, а яго «Грамматический словарь русского языка» ляжыць у аснове сучасных камп'ютарных алгарытмаў праверкі арфаграфіі і пошуку ў рускім сегменце інтэрнэту. А яго лекцыі карысталіся шалёнай папулярнасцю. Пра акадэміка Залізняка можна прачытаць тут або тут.

Магчыма, менавіта знаёмства з беларускай рэчаіснасцю і падштурхнула маленькага хлопчыка да навукі. Цікавую гісторыю расказала Ірына Лявонціна на stengazeta.net.

Гісторыя гэтая адбылася 70 гадоў таму, будучы славуты лінгвіст быў тады 11-гадовым школьнікам.

1946-ы год, у Маскве голад. Раптам аб'яўляюцца далёкія сваякі бацькі нашага героя з Заходняй Беларусі. Яны прыязджаюць у Маскву па нейкіх юрыдычных справах і жывуць, натуральна, у радні, у адзіным паўпадвальным пакоі. У падзяку за прытулак і дапамогу яны прапануюць даслаць да іх на лета хлопчыка — падкарміцца і падыхаць паветрам. Прапанова з радасцю прымаецца.

І вось адзінаццацігадовы герой ужо едзе на цягніку, адзін, страшна ганарыцца сваёй самастойнасцю.

А ехаць трэба амаль да самага Брэста, трохі не даязджаючы, выйсці на невялікай станцыі і адтуль дабрацца да гарадка Пружаны.

Цяпер цяжка сабе ўявіць, што маленькага хлопчыка адпусцілі ў такое падарожжа аднаго, але тады час быў іншы і, мабыць, выбару ў дарослых не было. Ну, так ці інакш, цягнік падышоў да патрэбнай станцыі.

Вось тут і адбылася сцэна, якая, па словах А.А., да гэтага часу стаіць у яго перад вачыма.

Вось ён сыходзіць з цягніка, цягнік маментальна сыходзіць, і хлопчык застаецца на платформе зусім адзін. Вечарэе, вакол нікога і нічога, толькі станцыйны будынак, а ўслед за ім — нямецкі самалёт, які ўрэзаўся ў зямлю. Адно крыло тырчыць трохі дагары, іншае пабіта. А на будынку назва станцыі — лацінкай — Orańczyce.

46-ы год, ва ўладаў рукі не дайшлі замяніць надпіс на кірыліцу. Якое ўзрушэнне гэта было для маскоўскага хлопчыка — раптам выпасці ў зусім іншую рэальнасць! І пачалася гэтая новая рэальнасць з польскага надпісу.

Тут яшчэ трэба заўважыць, што да гэтага ў юнага Залізняка было адно сутыкненне з лінгвістыкай. У шасцігадовым узросце ён быў адлічаны з групы дзяцей, якія вывучаюць нямецкую мову, з-за адсутнасці здольнасцяў. Гэтую гісторыю лінгвісты перадаюць з вуснаў у вусны — як анекдот.

Аднак з надпісу Orańczyce пачалася новая эпоха ў адносінах Залізняка з мовамі.

Вядома, справа не толькі і не столькі ў самім надпісе, які паслужыў толькі першаштуршком.

Дабраўшыся да Пружанаў, ён трапіў у дзіўную абстаноўку: вакол размаўлялі па-ўкраінску, па-беларуску і па-польску, прытым яшчэ і хадзілі ў розныя цэрквы, ды і наогул адначасова існавалі розныя культурныя традыцыі.

Самай прэстыжнай і «еўрапейскай» мовай была польская. Так уласна, усё польскае традыцыйна мела ў рускай культуры арэол элітарнасці. Лёгка сабе ўявіць, якое гэта задавальненне было для ўспрымальнага хлопчыка, да таго ж, як аказалася, незвычайна здольнага да моваў, — калі раптам ён вельмі хутка стаў асвойваць гэтую такую нязвыклую (са сваімі шыпячымі і насавымі), а ўсё ж славянскую і таму няцяжкую для рускага чалавека мову. Ды да таго ж выявілася, што паміж рознымі мовамі лёгка можна ўсталёўваць адпаведнасці і такім чынам здагадвацца аб значэнні слоў, а то і канструяваць словы іншай мовы. Увогуле, свет напоўніўся займальнымі лінгвістычнымі задачамі.

Як ясна бачны ў хлопчыку, які спрабуе разабраць амаль сцёрты польскі надпіс на доме, той, хто паўстагоддзя пазней гэтак жа будзе ўзірацца ў рысачкі і драпіны на цэры!

Мясцовая радня была сям'ёй святара адной з цэркваў, пры царкве і жылі. Так што савецкі школьнік яшчэ і апынуўся ў зусім нязвыклым культурным асяроддзі і стаў прагна ўбіраць гэтую новую для сябе культуру. Усе царкоўнае страшна яму спадабалася.

Там жа, у Пружанах, ён і хрысціўся, для чаго трэба было самастойна прачытаць «Верую».

Гэтаму новаспечаны хрысціянін, да ўласнага гонару і гонару радні, бліскуча даў рады. Ды тут яшчэ і хросная маці — маладая прыгажуня, да таго ж якая ўзялася вучыць хрэсніка польскай… Увогуле, жыццё зайграла ўсімі фарбамі. З таго лета ўсё і пачалося…

…Ужо студэнтам Залізняк выявіў сваё веданне польскай мовы перад паненкамі з польскай групы. І тут высветлілася страшнае. Яго польская, элітарная польская яго дзяцінства аказалася жахлівым, прасцяцкім, крэсовым польскім дыялектам!..

А ў фінале зноў узнікае станцыя Orańczyce. Так выйшла, што пасля Перабудовы А.А. Залізняк стаў ездзіць у Еўропу па некалькі разоў на год, прычым звычайна на цягніку праз Берасце. І вось, дзясяткі разоў, ён кожны раз глядзеў у акно, спрабуючы ўгледзець знаёмую станцыю. Але яна містычным чынам не паказвалася, хоць станцыя Аранчыцы існуе і цяпер. Толькі надпіс там, натуральна, кірыліцай.

І вось аднойчы, чакаючы ў Берасці змены колаў, А.А. заснуў і прачнуўся, калі цягнік ужо ішоў. Ну і вырашыў на гэты раз не ісці ў калідор лавіць станцыю дзяцінства. І раптам — паглядзеўшы выпадкова ў акно, убачыў, як міма, як раз з боку купэ, праплывае гэтая самая станцыя, толькі літары сапраўды кірылічныя і самалёта няма.

Аказалася, дзіцячы ўспамін трохі падвёў: няправільна запомнілася, у якім кірунку ад'язджаў тады цягнік, пакідаючы хлопчыка стаяць на пустой платформе перад збітым самалётам і польскім надпісам. Карціна так ясна стаяла перад вачыма, што за ўсе гады не прыйшло ў галаву ўсумніцца ні ў адной дэталі.

3
Блрс / Адказаць
26.12.2017 / 00:23
Выдатны быў навуковец. Чаго толькі варты ягоны бліскучы доказ фэйкавасці «Велесовой книги» (шчыра ўсім раю паглядзець), які наўпрост «забівае» ўсё гэтае неапаганскае раднаверскае трызненне.
3
Radykal / Адказаць
26.12.2017 / 02:14
Адкуль у Пружане ўкраінская? Нават УПА не залічвала Пружану да ўкраінскіх мясцовасьцяў. Пружанскія гаворкі ёсьць тыпова беларускімі, а не валынскімі. Зрэшты, валынскія гаворкі паўднёвай Берасьцейшчыны і часткі паўночнай Валыні ёсьць пераходнымі ад беларускіх да ўкраінскіх. Уласна ўкраінскія гаворкі, умоўна кажучы, пачынаюцца там, дзе канчаюцца словы "гэто", "вэльмы" і "мніго". "Цэ дужэ вэлыкэ озэро, багато рыбы" - "Гэто вэльмы вэлыкэ гозэро, мніго рыбы" - "Гэто вельмі вялікое возеро, много рыбы". Прыкладна так выглядае пераход ад уласна ўкраінскіх праз заходнепалескія да гарадзенскіх гаворак. Аднамоўны носьбіт гарадзенскіх гаворак зразумее "гэто вэльмы мніго", а аднамоўны носьбіт галіцкіх  - не. Пры ўсім зьнешнім падабенстве да ўкраінскіх гаворкі Заходняга Палесься маюць лексычнае і фразэолёґічнае адзінства з рэштай беларускіх гаворак.
0
zarica / Адказаць
26.12.2017 / 10:03
Залізняк - украінскае прозвішча.

Паказаць усе каментары/ 17 /
Каб пакінуць каментар, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзеру