17.09.2018 / 17:57

«Лепш бы яны мяне расстралялі». Як жывуць родныя асуджаных на смяротнае пакаранне ФОТА, ВІДЭА 49

У Беларусі нельга прысудзіць жанчыну да расстрэлу — такі закон. Але менавіта жанчыны больш за ўсіх церпяць ад смяротных прысудаў. Гэта яны на апошнія грошы збіраюць перадачы на Валадарку. Гэта яны бяруць крэдыты, каб аплаціць адваката. Гэта яны робяць магілы на могілках, у якіх ніхто не ляжыць — цела блізкім ніколі не выдаюць. Гэта яны абараняюць дзяцей, якім крычаць: «Твой тата — забойца!» Гэта яны да апошняга вераць, што выключную меру заменяць на пажыццёвы тэрмін. І нават пасля расстрэлу, якім бы страшным ні было злачынства, спрабуюць апраўдаць роднага чалавека. За гады незалежнасці ў Беларусі расстралялі больш за 400 мужчын, за кожным з іх — разбураны лёс хоць бы адной жанчыны. Праваабарончы цэнтр «Вясна» сабраў гісторыі пяці з іх.

«Нармальнага жыцця ў нас больш не будзе»

Дасье. У 2013 годзе 23-гадовы Павел Сялюн прызнаны вінаватым у жорсткім забойстве жонкі і сябра, матыў злачынства — рэўнасць. Труп палюбоўніка ён расчляніў і выкінуў у смеццевы кантэйнер, галаву забраў з сабой у сумцы, якую выявілі ў яго пры затрыманні. Расстраляны ў 2014 годзе.

Тамару Сялюн я ўпершыню ўбачыла вясной 2014 года. Мы дамовіліся сустрэцца ля Валадаркі, дзе некалькі месяцаў у камеры смяротнікаў яе сын Павел чакаў выканання прысуду. З вялікімі торбамі ў ізалятар цягнуліся адна за адной жанчыны: маладыя, пажылыя, цяжарныя, з дзецьмі, бедныя, багатыя, — сцерліся ўсе адрозненні. Тут усе роўныя. Тут самае каштоўнае — інфармацыя. На маленькай пляцоўцы, дзе літарай П стаяць тры маленькія лаўкі, сваякі не горш за пракурораў у дэталях абмяркоўвалі крымінальныя справы. У паветры было так накурана, што здавалася, адзіная бяроза, якая расце тут, проста загнецца. Насустрач мне ішла невысокая энергічная жанчына. У руках у яе былі пакеты. Зрываючыся то на смех, то на слёзы, яна сказала, што не ведае, ці жывы яшчэ яе Паўлуша: ёй не даюць з ім спатканне.

«Мяне адправілі ў Вярхоўны суд, — сказала яна. — Вы можаце пайсці са мной?»

У Вярхоўным судзе нас нечакана хутка пусцілі да першага намесніка старшыні. Валерый Калінковіч сядзеў за сталом, перабіраў паперы і будзённа спытаў: «Па якім пытанні?»

«Мой сын — Павел Сялюн. Прысуджаны да найвышэйшай меры. Я хачу ведаць, што з ім?»

«Што з ім? Ясна што, расстраляны», — гэтак жа спакойна, будзённа адказаў суддзя.

Я памятаю, як задрыжала Тамара. Я зусім не ведала, што рабіць. І я баялася, што яна цяпер проста абрынецца ў гэтым вялізным кабінеце.

«Тамара, вы разумееце, што вам сказалі?» — спытала я ў яе.

«Разумею», — адказала машынальна яна.

Калі мы сустрэліся праз чатыры гады, і я спытала, ці памятае яна той момант, яна сказала, што не памятае: «Гэта было як у тумане».

«Людзі, якія мяне ведаюць, дзівяцца, як я яшчэ вытрымліваю, — працягвае Тамара. — Я кожны дзень пражываю ўсё, што звязана з маім сынам. Да гэтага часу не веру, што гэта адбылося. Ён трапіў у лапы следакоў, там усё могуць прыпісаць. Не было такога, каб нехта чуў, бачыў».

Яе зноў пачынае трэсці, голас становіцца ўсё мацнейшым: «Па першым часе я не з'яўлялася на людзях. Але потым прыйшлося выйсці, хлеба хоць бы купіць. Наш горад маленькі, усе добра ведалі маіх бацькоў, мяне, дзяцей. І вось я заўважаю, як балбочуць дзве жанчыны, убачылі мяне і давай: «А ты ведаеш, гэтая тая, у якой сын…» Я ўзяла сябе ў рукі — і матам на іх. Па-іншаму нельга. Крычу ім: «Ты ведаеш, што адбылося? Я, маці, і не ведаю, а ты ведаеш? Я ў цябе грошы пазычала? Не! Ну так і ідзі!» Мне давялося стаць нахабнай, хоць я была па-іншаму выхавана. Ад мяне некаторыя адвярнуліся. Казалі маім знаёмым: «Ды як вы можаце з ёй мець зносіны? Яна ж пракажоная!» Я зараз вельмі ўзлаваная. Хто мяне ведае, заўважаюць: «Тамара, ты змянілася». Так, я вельмі змянілася. Я была раней адкрытая. А цяпер — не. Кажу: прайдзіце праз маё і тады зразумееце. Муж маёй сяброўкі аднойчы сказаў мне: «Тамара, не перажывай, гэта было смецце ў тваім жыцці. Калі б гэта былі людзі, яны б зразумелі». Многія да мяне прыходзілі, падтрымлівалі і прыносілі грошы. Я тады не разумела, а яны казалі: «Тамарачка, бяры, табе яшчэ спатрэбіцца, у цябе будзе шмат выдаткаў». Яны мелі рацыю».

У пакоі, дзе мы сядзім, стаяць старыя савецкія кнігі. Тамара ўспамінае, што варта было ёй прачытаць раздзел адзін раз, як дзеці імгненна ўсё схоплівалі. Успамінае, як разам слухалі «Нямецкую хвалю». Дзеці — блізняты Павел і Андрэй. Аб другім сыне Тамара кажа неахвотна, быццам хоча яго зберагчы. Яму таксама дасталося пасля прысуду брата — былі праблемы са здароўем, універсітэт ён кінуў. «На яго прыйшоўся першы агонь, яму першаму ўсё распавялі. Мабыць, Паўлуша так спрабаваў мяне зберагчы, — скрозь слёзы кажа маці. — Вы бачыце кнігі? Гэта было галоўнае для сына. Нават там, у турме, ён прасіў мяне дасылаць кнігі па гісторыі, філасофіі. Дзякуй нашай бібліятэцы, дапамагалі мне. Многае купляла, апошні раз — восем кніг, ён так і не паспеў іх прачытаць. Позна ўжо было. На Валадарцы, памятаю, начальнікі казалі: «Такога ў нас яшчэ не было, кніжнік нейкі!» Я папрасіла пакінуць гэтыя кнігі ў ізалятары. Яны там больш патрэбныя».

Як адбылося забойства, Тамара не ведае. Яна адмаўляецца верыць, што яе сын, які вывучаў замежныя мовы, граў на некалькіх інструментах, вучыўся на бюджэтным на гістфаку БДУ, мог здзейсніць такое страшнае злачынства. Маці не ведала ні яго жонку, ні яго сябра, якіх Павел заспеў разам. «Апошнія гады ён быў закрытым. Шмат чаго мне не расказваў, не хацеў мяне хваляваць. Пра тое, што ён ажаніўся, я даведалася, ужо калі здарылася трагедыя. Гэта быў шок. Ні дзяўчынку, ні яе бацькоў я ў вочы не бачыла».

Тамара памятае кожнае спатканне з сынам, іх было некальк: у Гродна, дзе ён сядзеў да абвяшчэння першага прысуду, і ў Мінску, дзе ён сядзеў у чаканні смерці. «Няўжо ў нас можна нешта расказаць? — зрываецца яна на крык. — Яго прыводзілі чалавек дзесяць. Я неяк абурылася: я павінна яшчэ даслаць падмогу, калі вы не спраўляецеся з гэтым дзіцём! У гарызантальным становішчы яго цягнулі. Калі я ўбачыла падцёкі на руках… Там нават не здымаюць кайданкі! Я ж увогуле не ведала, як гэта праходзіць. Я думала, за ручку яго патрымаю, дакрануся. А ён вочкамі глядзіць: «Мама, нічога страшнага». Мяне папярэджвалі, колькі я на Валадарскага была, каб я нават не спрабавала ў яго нешта распытваць. Вось, паглядзела… «У нас усё добра, у цябе добра» — і ўсё на гэтым. У рот глядзелі, каб ён не распавёў, ні як з ім абыходзіліся, ні што на яго павесілі. І з кожным разам, колькі я прыязджала, мне ўсё больш гаварылі: «Глядзіце». Я натуральна не магла дапусціць, што не ўбачу яго. Гэта жудасна».

У загорнутай газеце Тамара захоўвае некалькі лістоў сына і некалькі яго фотаздымкаў. Ён пісаў ёй на беларускай. Коратка: «У мяне ўсё дабра, матуля. Не хвалюйся».

Мы выходзім з дому, маці паказвае нам невялікі востраў, дзе ў дзяцінстве Павел любіў бегаць з братам. Цяпер тут вялікія альтанкі. Тамара часта выходзіць сюды — успомніць, падумаць:

«Аднойчы мне прыйшла пасылка — скрынка без зваротнага адрасу. Я падумала, можа, гэта нейкая гуманітарная дапамога. Адкрыла — а там турэмная роба. Гэта мне так вярнулі рэчы сына. Я хутка гэта сабрала і спаліла. Не хачу нават успамінаць. Не разумею, навошта яны мне гэты жах адправілі. Чула, некаторыя маці, у якіх расстралялі сыноў, насыпаюць ім магілы на могілках, дзе пахаваныя родныя. Нічога дурней і быць не можа! Мне казалі: ты яго не знойдзеш. Значыць, знойдуць іншыя, я веру. Лепш бы яны мяне расстралялі — я так думаю. Я кожны дзень думаю пра Паўлушу. Няма ў нас ужо нармальнага жыцця і ніколі не будзе».

«Я плакала два гады і амаль аслепла»

Дасье. У 2016 годзе Кірыл Казачок прызнаны вінаватым у забойстве сваіх дваіх дзяцей, матыў — рэўнасць. Пасля забойства ён, п'яны, прыехаў да жонкі, якая жыла з іншым мужчынам, распавёў пра ўсё, выклікаў міліцыю і выскачыў з чацвёртага паверха, але выжыў. Расстраляны ў 2018 годзе.

Любоў Казачок амаль год правяла ў шпіталі, калі судзілі яе сына. «Два гады я не змаўкала, плакала, у мяне высахлі вочы, я амаль аслепла. Лекары папярэджвалі: супакойцеся. Але я не магла супакоіць сваю душу. Няма больш маіх дзяцей. І ўсё, чаго я хачу, хутчэй памерці», — адразу кажа яна.

У маленькай кватэры час быццам бы застыў у 1970-х. І толькі тэлевізар з вялікім экранам вяртае нас да 2018 года. «Гэта ўсё, што ў мяне засталося ад Кірыла, — тлумачыць яго мама. — Лісты, рэчы — усё спаліла, бо як толькі яны мне трапляліся, пачынала плакаць. А плакаць мне нельга. У мяне было чацвёра сыноў, усе памерлі. Застаўся малодшы, інвалід. Мне яго накарміць яшчэ трэба».

Усё жыццё Любоў Андрэеўна падымала дзяцей. Спачатку сваіх, потым унукаў. Калі ў Кірыла ў сям'і з'явіўся трэці, сабрала грошы на першы ўнёсак на кватэру. Жонка, з якой ён сышоўся зусім рана, да таго часу ўжо некалькі разоў сыходзіла з дому. «Я казала яму: дзеці ў цябе ёсць, кватэра ёсць, ну знайдзі сабе іншую жанчыну! А ён мне: «Мама, як ты магла такое сказаць! Я засынаю, Насця ў мяне плыве перад вачамі».

У апошнім слове Кірыл не прасіў аб літасці, ён звярнуўся да сваёй жонкі: «Ты найлепшая жанчына ў свеце, беражы сябе».

«У лістах ён мне пісаў: мама, ідзі жыць да Насці, вы адна сям'я. Не ведаю, ці ж паспеў ён прачытаць апошні ліст, што я яму адпраўляла, але я пісала: «Сынок, якая ж яна мне сям'я? Яна ж чакае папаўнення. Суд яшчэ не скончыўся, яна цяжарная была. Як жа мне да яе ісці?» Мне Насця казала, што раскайваецца, што дарма яна так паступіла, што маглі б жыць нармальна з Кірылам. Я ёй на гэта сказала: «Змоўкні. Мой боль, мая крыўда — у мяне ўнутры, не хачу казаць, але і слухаць гэта я не буду. Пасля той трагедыі загінула двое нашых дзяцей, расстралялі Кірыла, потым памерла яе маці, страціў розум і памёр мой муж, — пяць жыццяў яна аддала ў ахвяру свайму каханню. Я аслепла. Старэйшы ўнук моцна замкнуўся, не жадае ні з кім мець зносіны, паступіў ва ўніверсітэт на бюджэтнае, але вучыцца не пайшоў. А нядаўна сказаў мне: «Я ніколі не ажанюся».

Цяжэй за ўсё ёй размаўляць пра загінулых унукаў. «Яны ў суботу да мяне прыязджалі, у нядзелю з'язджалі. Я лічыла, што гэта мае дзеці — так да іх ставілася. Яны ж з Кірылам жылі, не захацелі ісці да маці і чужога дзядзькі. Уладзік і Кіра добра вучыліся. Улад ужо казаў, у які ўніверсітэт думае паступаць. Баяўся, што не пройдзе на бясплатнае. А я казала: «Унучак, мы з дзедам лопнем, але цябе вывучым!» А цяпер няма ў мяне нікога. І жыць мне няма чаго, нецікава. Паставіла дзецям помнікі. Унуку старэйшаму адпісала кватэру. Я хачу хутчэй туды (паказвае ўверх — заўв. рэд.), да маіх дзецяй. Сама не магу — грэх. Чакаю, пакуль бог нада мной змілуецца».

Любоў Андрэеўна садзіцца на свой ложак, насупраць — старая савецкая шафа з налепкай мядзведзя. «Кірыл калісьці зрабіў, а я не прыбіраю. Ён мне часта сніцца, я тады падхапляюся і рыдаю. Як можна было такое здзейсніць? З дзецьмі? Я ўсё думаю, можа, гэта не ён. Я проста не магу паверыць, што гэта ён. Сынок у судзе прасіў, каб яго расстралялі. Казаў, што яму без дзяцей жыццё — не жыццё. Я да апошняга яму адпраўляла перадачы: не ела і не піла, каб сабраць гэтыя кілаграмы. Апошні раз бачыла, як яго, скручанага, у кайданках, цягнуць у судзе. Усё на гэтым. І больш мне ніхто не напіша і не патэлефануе. Мяне нават у лякарню на зубы завесці няма каму, я ж сляпая. Я сказала доктару: значыць, буду без зубоў. На тым свеце мне зубы не трэба, мне трэба ўбачыць маіх дзяцей».

«Хацела выйсці за яго замуж, але не паспела — расстралялі»

Дасье. У 1989 годзе Генадзь Якавіцкі прызнаны вінаватым у забойстве суседа, у згвалтаванні і забойстве дзяўчыны групай асобаў. Смяротны прысуд быў заменены на 15 гадоў пазбаўлення волі — максімальны на той момант тэрмін. У 2015 годзе прызнаны вінаватым у жорсткім забойстве сужыцелькі. Расстраляны ў 2016 годзе.

Наталлю Буланаву я ўбачыла ўпершыню зімой 2016 года. Яе былога мужа прысудзілі да смяротнага пакарання ў Вілейцы. Пра гэтую справу ўсе даведаліся, калі ўжо быў абвешчаны прысуд. Кароткая нататка мясцовага сайта паведамляла, што мужчына раней ужо асуджаўся да расстрэлу, але Вярхоўны суд замяніў пакаранне на 15 гадоў калоніі.

«Спадзяюся, я змагу з ім зноў распісацца», — сказала тады Наталля.

«Вы жартуеце?» — спытала я.

«Якія жарты! Я хачу паспець убачыць яго, у турму пусцяць толькі законную жонку».

Наталля не паспела. У кастрычніку Генадзь аднавіў дакументы, 5 лістапада дачка прывезла яму перадачу. А праз месяц яны даведаліся, што ў той самы дзень яго расстралялі. Ніхто не ведае, навошта турэмшчыкі прымаюць перадачы ў дзень або пасля расстрэлу. І чаму родным не вяртаюць ні рэчы, ні прадукты.

«Другім разам прысуд я прыняла спакайней, — кажа Наталля. — Усё ж такі старэйшай стала, ды і Сашка ўжо дарослая. А тады, у 1989-м… Памятаю, яго бацькі вярнуліся з суду. Сказалі: расстрэл. У той дзень я вельмі моцна напілася, думала, маці заб'е мяне. На наступны дзень мы пайшлі паглядзець, як яго з міліцыі ў Мінск павязуць. Ён выйшаў, паглядзеў на мяне і сказаў: «Рыжая, не хвалюйся!» Адвакаты казалі: «Не спадзявайся, яму — вышка». Як да дому дайшла, не памятаю. Сяброўка — мне: «Наташа, выпіць? Наташа, папаліць? Наташа, не маўчы. Наташа, скажы хоць што!» Я глядзела ў адну кропку, а потым як закрычу — усе суседзі збегліся. Ён Саньку так любіў. Думаю: вось, нарадзіла яму дачку, а ён вось як, яна застанецца без бацькі?» Можна стоп зрабіць?»

Наталля выходзіць у ванную, плача, кажа сабе: «Так, Наташка, спакойна! Ёперный тэатр, узяла сябе ў рукі!»

Вярхоўны суд даў Якавіцкаму другі шанец. Наталля адразу падала на развод: «Я была маладая, у мяне маці была пры смерці. Можа, камусьці гэта падаецца смешным, але я хацела падарыць ёй яшчэ хоць бы аднаго ўнука».

І хоць жанатыя яны ўжо не былі, перапісваліся ўвесь тэрмін. З сямі гадоў на спатканні да бацькі стала ездзіць Саша:

«Для мяне гэта было як прыгода. Ніхто мяне не дражніў. Пабойваліся тату. Ён быў накшталт мясцовага аўтарытэта. Чаму ён сядзіць, мы ніколі не абмяркоўвалі. Проста гэта была закрытая тэма. Ён да нас ставіўся заўсёды добра».

Генадзь Якавіцкі быў з добрай сям'і: маці — медсястра, бацька — лётчык-выпрабавальнік. У 16 гадоў ён першы раз па дурасці трапіў за краты. Да жыцця на волі так і не прывык. Працаваць не хацеў, сябры — хто спіўся, хто на зоне. У апошнія гады ён і сам сыходзіў у запоі. Бацькоўскі дом ператварыўся ў прытон, дачка тры гады з ім не размаўляла.

«Убачыліся мы ўжо на судзе. Тут не да крыўдаў. Хто яшчэ яго падтрымае? Ён ніколі не скардзіўся. Чай, цыгарэты — усё, што ён прасіў перадаць, — успамінае Аляксандра. — Ён дажыў амаль да 50 гадоў, а так у душы і застаўся пацаном. Яму хацелася прыгод. Ніхто не мог на яго паўплываць. Ён наогул нікога ніколі не слухаў — рабіў толькі тое, што сам хацеў».

Другі смяротны прысуд ніхто не чакаў. Адвакат казаў сям'і: максімум 25 гадоў. Прамых доказаў, па словах родных і адваката, не было. Што адбылося на месцы трагедыі, ніхто так і не ведае: кампанія, у тым ліку забітая, непрабудна піла тры дні запар.

«На працягу 10 месяцаў яго «расстрэльвалі», — распавядае Саша. — Кожны месяц знаходзіліся людзі, якія казалі: «Усё, забілі вашага Генку, па тэлевізары сказалі/у газеце напісалі/канваір знаёмы распавёў/блатны знаёмы распавёў. Такое народнае шоу зладзілі — «Няхай кажуць». Мама кожны раз рэагавала, я старалася гэтае трызненне не слухаць. Аднойчы патэлефанавала сястра, у яе знаёмая працуе ў ЗАГСе, і яна распавяла, што прыйшоў ліст, маўляў, Гену расстралялі. Я адказала: «Не хачу нават слухаць! Які яшчэ ліст? У першую чаргу павінны мне, дачцэ, паведаміць». Мама патэлефанавала ў істэрыцы. Я ёй кажу: «Што ты ўстройваеш, як быццам першы раз! Калі нам асабіста скажуць, тады і будзем панікаваць». У выніку ў гэты ж дзень прыйшоў нам дакумент, што прысуд выкананы».

«Мы ведалі, што некаторым сваякам пасля пакарання смерцю дасылалі турэмную робу, дзе на спіне напісана «ИМН» (рус. «исключительная мера наказания» — заўв. рэд.) — выключная мера пакарання, — кажа Наталля. — Мы разумелі, што асабістыя рэчы Гены — фатаграфіі, якія мы яму адпраўлялі, лісты — нам не вернуць. А атрымаць гэтую страшную форму мы вельмі баяліся».

Наталля зноў гаворыць, што так хацела з ім зноў распісацца. І я зноў пытаюся: як гэта ўвогуле магчыма, бо яго прысудзілі да расстрэлу.

«Я, напэўна, вельмі дурная жанчына, але я яму вельмі ўдзячная за дачку, за маю дзяўчынку. І мы любілі адно аднаго.

У адносінах да нас ён ніколі голас не павысіць, рукі не падыме. Можа, гэта пазаземнае прыцягненне? Цяжка растлумачыць».

Родным прапаноўвалі купіць інфармацыю, дзе пахаваны Якавіцкі. Яны адмовіліся.

«У нас на могілках ёсць месца, дзе пахаваныя ўсе нашы родныя. Мы там паставім помнік бацьку, — кажа Саша. — Яго, вядома, ужо не вярнуць. Але мы, сям'я, па-ранейшаму пакутуем. Ведаеце, вельмі цяжка было чытаць каментары ў інтэрнэце. Там пісалі: раз бацька забойца, значыць, я таксама забойца, маё дзіцё — забойца, таму што ў нас адна кроў, і нас таксама трэба расстраляць. Больш за ўсё я баюся за маленькую дачку. Яна сабе прыдумала, што дзядуля з'ехаў на рыбалку».

«Нам следчы сказаў: нават не рыпайцеся, яму канец»

Дасье. У 2017 годзе Ігар Гершанкоў прызнаны вінаватым у жорсткім забойстве шасці чалавек і замаху яшчэ на аднаго. Па справе з ім праходзіць жонка Таццяна і два прыяцелі. Забівалі алкаголікаў, у якіх забіралі жыллё. Некаторых у магілы закопвалі жыўцом. Ігар і яго змоўшчык Сямён Беражной прысуджаныя да расстрэлу. Абодва чакаюць выканання прысуду ў калідоры смерці ў мінскім СІЗА.

Суд па справе «чорных рыэлтараў» быў нервовым. Абвінавачаныя патрабавалі, каб з суда выгналі журналістаў. Самы актыўны пагражаў ускрыць сабе вены, калі ў прэсе з'явіцца хоць слова пра яго. Ігар Гершанкоў — ключавы фігурант — увесь працэс вёў сябе вельмі спакойна. На пытанні ён адказваў ціха, прапановы пачынаў з уводных словаў, гаворка была так заблытана, што дасведчаныя суддзя і пракурор злаваліся і часам зрываліся на эмоцыі. Ні крыкі абвінавачаных, ні жудасныя падрабязнасці справы не маглі вывесці Ігара з раўнавагі. На пасяджэнні ён прыходзіў з сшыткамі, дзе почыркам з вялікімі кручкамі быў прапісаны кожны яго крок. На апошнім шэрагу сядзелі дзве жанчыны. Калі я спытала, ці не сваякі яны абвінавачаным, яны паспяшаліся адхрысціцца: «Не, і казаць мы нічога не будзем».

Праз некалькі пасяджэнняў жанчыны змянілі асцярожнасць на ласку. І я даведалася, што адна з іх — Людміла Гершанкова, маці таго самага Ігара.

Другі раз мы сустрэліся ўжо пасля абвяшчэння прысуду. Людміла просіць не здымаць яе твар. Кажа, баіцца, што ў родным горадзе пазнаюць і задзяўбуць. Кожны месяц яна з мужам прыязджае на Валадарку — перадаць сыну прадукты, сустрэцца з ім. Ігар, паводле яго слоў, месяц як трымае галадоўку (на момант публікацыі Гершанкоў спыніў галадоўку — заўв.рэд.), таму што з турмы не выпускаюць яго скаргі на прысуд.

«Следчы нам адразу сказаў: нават не рыпайцеся, яму канец. Першыя дні былі, як затрымалі, а ўжо ўсё вырашылі! Пракурор на судзе называў іх фашыстамі. А тут хто, не фашысты? Калі б вы бачылі, што яны зрабілі з маім сынам. Рукі-ногі худыя, галава боўтаецца. Я кажу: «Сынок, што з табой?» А ён распавядае, што яму кропельніцы прымусова ставяць, хоць ён пісаў адмову. У камеры ён адзін. Туды заходзяць людзі ў касках, з дубінкамі, каб ён не супраціўляўся. А адзін начальнік сказаў яму: «Што ты скардзішся тут? Цябе ўжо няма!» — распавядае маці.

У лістах Ігар шмат піша пра тое, што невінаваты. Усё тым жа почыркам з кручкамі распавядае, як з яго выбівалі паказанні. І па тоне паведамленняў відаць, што ён, як ніхто ў калідоры смерці, трымаецца за жыццё.

У гэты час яго жонка Таццяна, якая ў перыяд здзяйснення страшных злачынстваў была цяжарнай, адбывае свой тэрмін у жаночай калоніі. Перапісвацца муж з жонкай не могуць — такія правілы. Але сям'і там і не засталося, гэта стала зразумела яшчэ ў судзе. Абвінавачаныя сядзелі па адным у шэрагу, бачачы толькі спіны адзін аднаго. Так што Таня, хутчэй за ўсё, не бачыла выраз твару мужа, калі стала вядома, што ў яе былі блізкія адносіны з іншым змоўшчыкам, Сямёнам. І той, і другі прасілі суд пашкадаваць жанчыну. Дзяцей Ігара і Таццяны цяпер выхоўваюць яе родныя.

«Унуку казалі ў школе дзеці: маўляў, твае бацькі — забойцы. Бабуля хадзіла да настаўніцы, прасіла дапамагчы, — кажа Людміла. — Але такое рэдка здараецца. У нашым доме, напрыклад, усе суседзі нас падтрымліваюць. Кажуць, не можам паверыць, што Ігар мог такое здзейсніць! Такі ціхі, спакойны, неканфліктны. Ёсць вялікія тэрміны, 25 гадоў — гэта пасядзець, з розуму можна крануцца. Але забіваць чалавека?»

«Але ж Ігар…» — спрабую спытаць я.

«Ігар нікога не забіваў, — абрывае мяне маці. — Вы не разумееце, ён ціхі і спакойны хлопчык. Ён жа нават не паліў. Я не веру, я ніколі не паверу».

У Беларусі няма праграм псіхалагічнай падтрымкі для людзей, родных якіх прысудзілі да расстрэлу. Зрэшты, такіх праграм няма і для сваякоў забітых. Адзін чалавек забівае другога. Потым забівае дзяржава. Быццам бы пытанне вырашылася. Вось толькі блізкія забітых усё жыццё нясуць гэты боль і часта застаюцца з праблемай адзін на адзін.

Матэрыял падрыхтаваны пры падтрымцы кампаніі «Праваабаронцы супраць смяротнага пакарання ў Беларусі» і кампаніі Internews. Перадрук магчымы толькі з дазволу аўтараў.

5
Вожык / Адказаць
17.09.2018 / 18:38
Хоць бы адна сказала: так, ён нягоднiк, заслугоу́вае пакарання, але ж смерць - гэта вельмi простае выйсце для яго; ён пазбавiу́ жыцця, яго пазбавяць - i гэта у́ нашым 21-м стагоддзi ((
10
Арына / Адказаць
17.09.2018 / 18:42
Не. Дачытаць да канца немагчыма. Цяжка.
12
Lynx / Адказаць
17.09.2018 / 19:07
Ну и что из этой статьи следует? Все невинно убиенные?
Паказаць усе каментары/ 49 /
Каб пакінуць каментар, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзеру