15.05.2000 / 13:00

Восы-Калёсы, коўдра і камсамольскі білет

№ 19 (176), 10 — 15 траўня 2000 г.


 

Восы-Калёсы, коўдра і камсамольскі білет

 

19 студзеня 1943 году фашысты цалкам спалілі невялічкую вёсачку зь дзіўнай назвай Восы-Калёсы, што разьмяшчалася сярод лясоў і балотаў паміж Глускам і Асіповічамі. Спалілі зь людзьмі, якія не пасьпелі ўцячы ў лес. Пра ваенную гісторыю гэтай вёскі распавядае былы яе жыхар Мікалай Булавацкі.

 

«Як пачалася вайна, мне было 9 гадоў, я ўжо другую клясу скончыў.

У той самы дзень маці з Марусяй (маёй сястрой) у Менску была. Дзяўчынка захварэла, ды так, што глускія дактары не маглі дапамагчы, далі накіраваньне да сталічных сьвяцілаў...

Прыехала ў Менск, а там бамбёжка. Поўны вакзал народу, мітусьня, ніхто зь ёю гаварыць ня хоча, нічога не тлумачаць. Крычаць, лезуць па квіткі некуды ехаць. Нехта ўсё ж паспагадаў на хворае дзіця, дапамаглі ўзяць квіток назад да Асіповічаў.

Стаіць, чакае цягніка. Разгаварылася зь нейкай габрэйкай, тая й кажа: “У вас дзіця такое хворае, вам ня трэба ехаць дадому, а трэба абавязкова да дактароў...” І ўгаварыла дурную маці. Тая прадала ёй свой квіток і зноў пайшла дактароў шукаць. Ёй кажуць: “Што ты, баба! Уцякай адсюль, бо хутка тут усё рушыцца будзе! І сама загінеш, і дзіця загубіш!..” Яна ў сьлёзы, ды йзноў на вакзал. А там шчэ большая мітусьня, крыкі, лаянка...

Неяк жа яна ўлезла ў вагон, даехала да Асіповічаў. Прыйшла дадому пешшу зь дзіцем на руках, гэта кілямэтраў з дваццаць. Дзякаваць Богу, сястра ўсё ж неяк выправілася пазьней, шчэ трэ было ёй паўтары гады пажыць.

Напрыканцы чэрвеня ці мо ўжо напачатку ліпеня прыехалі ў вёску немцы на фурманках. Дывізія наша разьбіта была і яе парэшткі па лесе рассыпаліся. Дык тыя немцы злавілі двух салдатаў. Вялі іх перад сабой і білі. Хто штыком штурхаў, хто шомпалам па галаве. Потым іх расстралялі.

Абгледзелі вёску і паехалі. Тыдні праз два прыехаў камэндант з Завалочыцаў на двухколцы. Сьмела тады езьдзілі, не баяліся. Партызанаў яшчэ не было, а салдаты з разьбітай дывізіі па лясах хаваліся, не вытыркаліся. Прыехалі ўсяго ўдвох, камэндант і вазьніца, з такімі формачкамі для яек, якія цяпер у кожнай краме, а тады мы іх упершыню пабачылі. Прыехалі: “Давай яйкі, куркі!” Хто куру прынёс, хто яек назьбіраў. Яны гэта ўсё забралі і паехалі. Ціха-мірна.

Яшчэ колькі разоў прыяжджаў камэндант, але й нячаста.

А салдаты ў лесе кучкавацца пачалі, афіцэры пачалі атрады зьбіраць.

Неяк, ужо позьняй восеньню, ехалі 12 немцаў на раварах. Праехалі Масты (вёска такая была паміж Яўсеевічамі і Восамі, яе таксама пазьней спалілі), а за Мастамі іх і пастралялі ўсіх. Пасьля таго ўжо па адным ня езьдзілі, як той камэндант. Калі ехалі, дык чалавек па сорак.

Зімой ужо пачалі прызначаць паліцаяў і старастаў. У Восах-Калёсах не знайшлося ніводнага паліцая. У суседніх вёсках, у Мяжным, у Бортным, — там праз хату. А ў нас ніводнага. Прыехалі аднойчы старасту прызначаць — ніхто не пагадзіўся. Сказалі: “Падумайце!” І паехалі.

Завітаў у вёску Паланейчык, ён тады ўжо партызанскі атрад зьбіраў, і кажа дзядзьку Цярэнту (гэта мацярын брат): “Станавіся! А то прывядуць якога гада, будзеце тут на дыбачках хадзіць. Трэба, каб свой чалавек быў”. Так і стаў Цярэнта старастам. Пасьля вайны яго зьбіраліся судзіць за гэта, але Паланейчык тады яшчэ жывы быў, уратаваў.

А зіма 42-га году марозная пачалася. Пад Новы год маразы градусаў пад трыццаць. Партызанскіх атрадаў у нашых лясах тады было ўжо чатыры. У зямлянках холадна, замярзаюць. Вось і пайшлі адагравацца па вёсках. У Восах і Калёсах атрад Шашуры атабарыўся. Якраз перад Новым годам прыйшлі і расьсяліліся па хатах. А штаб быў у Рыгора Караля.

Адтуль і вылазкі рабілі. Злавілі неяк паліцая, прывялі ў вёску, хацелі стрэльнуць. Той узмаліўся, што будзе з партызанамі супраць немцаў ваяваць. А ягоны брат у гэтым атрадзе быў. Паверылі, не расстралялі. А ён уцёк да немцаў і немцам усё расказаў.

Выправілі немцы пад Каляды ў вёску карную экспэдыцыю. Партызаны паўцякалі ў лес. І вяскоўцы, хто спрытнейшы, паўцякалі. Засталіся старыя і нямоглыя. Зайшлі ў хату Караля. Рыгор уцёк у лес, а ягоны брат Іван, інвалід фінскай вайны, ня змог уцячы. Яго й расстралялі. І яшчэ двох мужыкоў, каго злавілі. Жанчын і малых не чапалі.

Пазабіралі сьвіньні, каровы, куры. На ўсю вёску пакінулі тры ці чатыры каровы — для дзяцей, маўляў. Усё астатняе павезьлі ці пагналі — “каб бандытаў не кармілі”.

Праз суткі вярнуліся партызаны, зноў расьсяліліся па хатах, хадзілі на заданьні. Мабыць, дапяклі немцам, бо задумалі яны больш жорсткую карную апэрацыю.

Гэта на Вадохрышча было... Баба Каця напярэдадні вечарам зварыла куцьцю. Раніцай мы селі сьнедаць. І тут нехта з суседзяў зайшоў, сказаў, што партызаны перадалі, каб ратаваліся, каб ішлі ў лес, бо набліжаюцца карнікі. Партызаны таксама кінулі вёску і падаліся ў лес.

Мы хутка пасьнедалі і пайшлі ў лес, як і ўся вёска. Хто ў клунак сёе-тое зьвязаў, у лясёнцы за плечы ці ў мяшку — усе нешта нясуць. А ў нас партызаны пакінулі нейкага хворага каня, высокага і вельмі худога. А побач жыў Іван Юзікаў, нейкі наш сваяк: яго жонка Маня і Цярэнтава жонка Анюта былі сёстрамі. Юзікаў — гэта па бацьку, а прозьвішча — Клыга. У Івана калісьці было два кані і была збруя ўся. Коней у яго забралі партызаны. А сані і збруя засталіся.

Ну дык вось, запрэглі мы нашага каня ў Іванавы сані і паехалі. Іван з Маняй і сынам Валодзем. І мы — Маруся, Рая, я і маці. Дзяўчынкам — 5 і 7 гадоў. Дарослыя йшлі пешшу, а дзяцей на воз пасадзілі. І наклалі на воз сякія-такія пажыткі — па мяшку жыта, падушку, коўдру, шчэ сёе-тое.

Прыехалі мы ў лес, там быў невялічкі партызанскі будан зь яловых галінак, яшчэ летам зроблены. Вакол гэтага будана ўсе і разьмясьціліся.

Расклалі касьцёр, каб пагрэцца, а тут “рама” ляціць, самалёцік такі, — мы хто куды, давай заліваць гэты касьцёр. Начавалі без агню, баяліся.

Ноч цяжкая была. Маразы сапраўдныя хрышчэнскія. А сьнегу нападала шмат, ды на нямёрзлую зямлю, балота правальвалася. Правалісься, намокнеш, а тут мароз градусаў пад 20—25.

Мне ўжо было каля адзінаццаці гадоў, можа й лягчэй, чым малым. Але ўсё адно — сядзіш, задрэмлеш. Глядзь: прымёрз. Высякаць трэба.

А зь немаўлятамі зусім бяда. Яны то ўмочацца, то абмараюцца. Іх трэба перапавіць. А як раскруціць на марозе? Маленькі агеньчык у будане раскладуць, каб пры хоць якім цяпле пераспавіваць дзяцей. А тут дым у вочы лезе, дзеці крычаць, плачуць. Іх суцішаюць, хуценька мяняюць пялюшкі, пакуль зноў не абмочацца.

Дзень наступіў пахмурны. Мужыкі пайшлі, паглядзелі зь лесу: наша бабка Каця дома засталася, у печы паліць, дым з коміна відаць. Сказалі нам. Вось тады захацелася дадому, на печы пагрэцца!

Мужыкі хадзілі-хадзілі, глядзелі-глядзелі зь лесу. Усё ціха. Некалькі старых дома засталіся, там дымок з коміна. І нічога больш не відаць.

З паўдня так нудзіліся. А потым пачалі зьбірацца дадому, хаця б адагрэцца. Маўляў, на ноч ня прыйдуць, а з раніцы зноў зьбяжым.

Выехала маці возам зь лесу. А баба Каця ўбачыла, што яна едзе, выбегла, махае хусткай. Хацела папярэдзіць, каб ня ехала, бо немцы ў вёсцы. А маці думала, што тая радуецца яе вяртаньню і яшчэ каню наддае. А калі ўжо пад’ехала блізка і пачула, што Каця крычыць, тады ўжо позна было. Немцы ў маскхалатах са сьнегу паўсталі, і яна апынулася ў ачапленьні.

Паехала дадому. Там на печы яшчэ двое дзяцей сядзелі — Коля Шымчык, на год за мяне старэйшы, і Тонька, дзяўчынка з Мастоў, прыйшла да сваякоў, але тых не знайшла, бо яны ж у лесе былі, дык сядзела ў нас. Маці пасадзіла дзяцей, каго прывезла, за стол, каб гарачым супам накарміць. Але тут зайшлі немцы і забралі маці і бабу Кацю. Загадалі ім ісьці туды, дзе ўсіх людзей зьбіралі. Маці яшчэ далі нечую карову гнаць туды ж, а бабе далі ў рукі кош з трыма курамі несьці. Бабка пачала прасіцца ў немца, каб адпусьціў дадому, бо там дзеці, іх пакарміць трэба. Ён урэшце забраў у яе той кош, даў ёй высьпятка пад зад так, што ледзьве не расьцягнулася на дарозе. Але ўсё ж яна, давольная, пабегла да хаты.

Прыбегла, пасадзіла дзяцей за стол, пачала ім супу наліваць. Зайшоў немец, адразу стрэліў з парабэлюма ёй у галаву. Яна ўпала. Потым пачаў дзяцей страляць за сталом — пок-пок-пок-пок. Усіх чатырох. Потым убачыў дзяцей на печы. Тоньку адразу застрэліў, тая пачала валіцца на Колю. І той пачаў валіцца пад яе цяжарам. Немец стрэліў у Колю, але ня трапіў, толькі вопратку куля прарэзала. Коля ўпаў і ляжыць, маўчыць. Немец тады разрэзаў сяньнік, расьцерушыў салому па падлозе, з куфра ўсё павытрасаў, шукаў мо нешта каштоўнае, потым чыркануў запалкай, кінуў яе ў салому і пайшоў. Яшчэ з двара прыкладам павыбіваў шыбы. Паваліў дым. Коля выкараскаўся з-пад Тонькінага цела, выбраўся на двор, паглядзеў, што нікога няма, забег за хлеў і закапаўся ў стог сена. Там ляжаў, пакуль агонь да стога не дабраўся. Як стог пачаў гарэць, а гэта было ўжо пад вечар, ён вылез са стога і пабег у лес. Нехта страляў, ці па ім, ці не па ім, але ён прыбег у лес і расказаў усім, што бачыў.

Ненадоўга ўратаваўся. За тры дні да вызваленьня яго забралі немцы, завезьлі ў Бабруйск, і дзе ён дзеўся, нікому не вядома.

Маці тады павялі разам зь іншымі бабамі. Яны яшчэ некалькі кароў гналі пад прыглядам. Яна па дарозе ўцякла. Але гэта асобная гісторыя.

Тых, хто засталіся ў вёсцы, старых і малых, сагналі ў калгаснае гумно на тым пасёлку, закрылі, забілі жэрдкамі і запалілі. І пра гэта можна асобна распавядаць.

А мы засталіся ў лесе. Сядзім, думаем, што рабіць. Вёскі няма. Куды падацца? А ў мяне й маці няма, нікога няма. Хто быў з сваякоў, тыя ў іншым месцы хаваліся. Тут ніхто ня свой. Усе зьбіраюцца разыходзіцца. Хто дарослы, ды яшчэ мужык, дык таму прасьцей. Ён і лес ведае і ўвогуле больш ведае. А жанкі зь дзецьмі? Што ім рабіць?

Вырашылі, што ўсім разам нельга, бо немцы лёгка знойдуць па сьлядах. Трэба разыходзіцца паасобку. Калі зловяць, дык аднаго-двух, але ж ня ўсіх.

І пачынаюць разыходзіцца — хто куды. А што мне рабіць? Маці са мной пакінула няпоўны мяшок жыта, суконную саматканую коўдру ў клеткі і падушку.

Іван бярэ тую коўдру і рэжа яе на шэсьць частак, на шэсьць парцянак. Абуваецца сам, абувае Валодзю, сына, і дзьве парцянкі аддае жонцы, Мані. Тая паглядзела і кажа:

— Што ж ты робіш? Нельга!..

А я побач сяджу і ўсё чую.

— Нельга, — кажа яна, — пры жывым дзіцяці.

— Нічога, — адказвае Іван, — яго ўсё адно да раніцы ўжо ня будзе. Не дажыве.

Яны абуліся, сабраліся і пайшлі. Чаму мяне з сабой ня ўзялі? А навошта я ім трэба? У саміх харчоў на які тыдзень. А мяне ж карміць трэба. І цягаць з сабою. Тут самі ня ведаюць, куды йсьці, што рабіць... Падушку і мяшок з жытам пакінулі, не забралі. Сваё жыта было, а колькі ж панесьці можна.

Я застаўся. Але трэба ж і мне куды падавацца. Я пайшоў за нейкай жанчынай. Яна азірнулася і кажа: “Вунь туды з мужыком пайшлі. Можа, там цябе прымуць”. Пакуль я перабіраўся з аднаго сьледу на другі, усе зьніклі, нікога не відаць. Я й пайшоў нейкім сьледам. Ісьці цяжка было. Сьнег глыбокі і рыхлы, правальваесься. Прайшоў мо якіх мэтраў дзьвесьце ці трыста. Цямнець пачало. Страшна стала. Шапку-вушанку нацягнуў, рукі ў рукавы схаваў, скукожыўся й сеў пад хвойкай. Так і прасядзеў усю ноч.

Павінен быў замерзнуць. Але ж Бог ня даў.

Стала разьвіднець. Бачу, бяжыць па лесе суседка наша Хрысьціна з дзьвюма дзяўчынкамі сваімі. Убачыла мяне, аж спужалася. Падышла бліжэй, завойкала:

— Уставай!

А я ўжо ўстаць не магу. Яна за каўнер падняла. Шчокі пацерла, рукі пацерла, павадзіла за руку вакол сасны. Я неяк расхадзіўся. А яна ўсё наказвае:

— Ня стой! Прысядай, хадзі...

Я так хаджу і хаджу. А яна распаліла агонь, дастала кацялок, набрала ў яго сьнегу, паставіла на агонь, закіпяціла, дастала з торбы жыта, кінула жменю ці дзьве ў кацялок. Зварыла, дала мне паесьці, дачок пакарміла, сама трохі зьела. Лыжка адна была, дык мы сёрбалі па чарзе.

Я каля агню адагрэўся, паеў гарачага, — ужо й павесялеў. Хрысьціна паглядзела, адвярнулася дый кажа сама сабе:

— Вось, Божа мой, Божа! Гэта ж трэба, каб памерла, а яно жыве.

Павярнулася да мяне ды кажа:

— Ну што ж, дзіця, ты ж нам ня трэба. Пойдзем мы. А ты йдзі вось па гэтым сьледзе. Там будуць мужчыны. Можа, яны табе як дапамогуць.

Забрала дачок ды пайшла па лесе. А я пайшоў туды, куды яна паказала. Прайшоў якіх мэтраў мо трыста, далей розныя сьляды сталі перасякацца. Людзей шмат хадзіла па лесе. І ўправа, і ўлева, дзе ўзад, дзе ўперад, і вялікія сьляды, і малыя. Гэта ж я цяпер магу ў сьлядах разабрацца. А тады што я там бачыў — ну, у лапцях ступілі, а ў які там бок хто йшоў — Бог яго ведае. Я пахадзіў па адным сьледзе, потым перайшоў на другі, нібыта той самы... Пахадзіў-пахадзіў, ізноў сеў пад сасну. Дый хутка вечар наступіў. Ня помню, ня ведаю, колькі я сядзеў. Можа, пераначаваў так, можа не. А потым... Хрысьціна перадала дзядзьку Рыгору, што я там недзе яшчэ не замёрз. А ў дзядзькі нейкі канёк быў, ён і прыехаў на гэтае месца шукаць.

Я сяджу пад сасной на кукішках, скалеў так, што й падняцца не магу. Чую, нехта крычыць “Коля! Коля!..” Нехта кліча Колю, а я й ня думаю, што гэта мяне, сяджу. Паварочваю галаву (а рукі-ногі ўжо й ня слухаюцца), бачу: з-за дрэваў нехта едзе чорным каньком. Едзе і крычыць: “Коля!..” Я прыгледзеўся, пазнаў дзядзьку, але крыкнуць ня мог. Ён мяне сам прыкмеціў, пад’ехаў, лаяцца пачаў: “Чаго ж ты не адклікаесься?! Я цябе доўга шукаю!” А я сяджу і маўчу.

Ён мяне падняў, расьцёр, прымусіў патупаць туды-сюды. Дастаў з-за пазухі кавалак нейкага бліна, даў пагрызьці дый шпарка паехалі.

Пад’яжджаем да грэблі, каб пераехаць балота і раптам чуем гул машыны. А мы сярод сенакосу на адкрытым месцы.

Ён хуценька разварочвае каня, дае мне ў рукі дубец і кажа: “Гані, як можаш, па нашым сьледзе назад!” А сам у другі бок, у кусты пабег. Я па тым кані дубца-дубца, ды што ж — я не кіраваў ніколі канём. Гэты конь у нейкага лазовага куста ўлез, ублытаўся там і стаіць, няма куды больш бегчы. І я сяджу на санях, і конь чорны на кусьце. А па дарозе машына едзе. Я яе бачыў, а ці бачылі адтуль мяне — Бог яго ведае. Ніхто не спыніўся, ня стрэльнуў. Можа й не заўважылі, бо ўжо вечарэла.

Потым дзядзька падбягае: “Ай-яй-яй! Ну я ж табе казаў: па сьледзе едзь! А ты што зрабіў?.. Яны стрэльнулі б — ты ж бы тут і застаўся! І мяне б знайшлі, забілі!” Я сяджу, маўчу, бо што тут казаць.

Дзядзька дапамог каню выблытацца з куста, праехаў крыху, потым каня пад куст паставіў, сам выйшаў на дарогу, пахадзіў-паслухаў. Машыны ўжо не чуваць, пайшла туды ў бок Восаў. Ён ускочыў у сані і дубцом па кані.

Толькі мы пераяжджаем грэблю, ужо зьяжджаем зь сенакосу ў кусты — і тут гэтая машына едзе назад. Ён гэтаму каню як наддаў і напрасткі па балоце, ня гледзячы ніякіх дарог. “Мы ж, — кажа, — дарогу пераехалі, там нашы сьляды засталіся. Убачаць — бяда будзе!”

Праўда, машына як ішла, так і пайшла, не спынілася.

Прывёз у свой стан. Там цётка Стэпа нешта варыла, суп нейкі. Ды мо якую шкварку туды кінула. Смачны здаўся мне!..

Мяне з Тамарай, іхняй дачкой, пакармілі, потым самі сталі есьці. А ўжо сьцямнела. Раптам чуем: шух-шух-шух... Чалавек нейкі йдзе. Не адтуль, адкуль мы прыехалі, а з другога боку. Што за чалавек? Можа, немцы якую аблаву наладзілі? І конь распрэжаны, прывязаны да бярозы. Запрагацца ўжо няма калі. Яны што ў рукі схапілі, дзяцей за рукі — і ўцякаць! І суп недаедзены застаўся.

Ды колькі там прабяжыш! Сьнег па калена і балота незамерзлае. Дваццаць мэтраў прабяжыш і задыхаесься. Раптам чуем нейкі сіплы голас: “Людзі добрыя! Чакайце!” Прыслухаліся, нібыта жаночы голас. Ідзе, выйшла на агонь. Глядзім — адна жанчына. Ну, як адна, то ня страшна. Варочаемся. Жанчына падыходзіць да агню, за бярозу абхапілася, стаіць. Дзядзька кажа: “Божа мой! Гэта ж Аньця!” Гляджу — сапраўды маці. А яна, як сноп, бух у сьнег. Ляжыць і ўстаць ня можа, вымучылася.

Рыгор са Стэпай яе паднялі, прынесьлі ў будан. Там наслана было сена, паклалі на сена, накрылі. Прынесьлі супу, але яна й ня ела.

І толькі назаўтра, устаўшы, абазвалася: “Сынок! Ідзі сюды!” І пайшлі мы тады зь ёю шукаць сваё.

Прыйшлі на ранейшае месца. Там той мяшок з жытам стаяў і падушка ляжала. Падушка тая й цяпер са мной. Насыпку, здаецца, памянялі ўжо, і пер’я дабаўлялі, але падушка тая.

Пайшлі ў вёску, раскапалі папялішча, дзе склеп стаяў, знайшлі печаную бульбу. Зьверху яна зусім згарэла, а зьнізу толькі сьпяклася. Шчэ й не прамерзла.

Накапалі той бульбы і пайшлі на Рудню жыць. Там і дажылі да выратаваньня ў Ганны Цімашыхі.

...Зь Іванам Юзікавым мы сустракаліся затым часта. Я пра ўсё гэта нікому не казаў. Было нейкае адчуваньне няёмкасьці...

Калі бацьку забралі, гэта ж было за якія два месяцы да вайны, дык я быў сынам ворага народу. Мяне гэта неяк заціскала. Я ўвесь час чакаў нейкіх папрокаў, колкасьцяў, кпінаў. Таму быў негаваркі.

А зь Іванам сустракаліся часта. Былі нейкія застольлі, куды зьяжджаліся свае. Я ж быў малы яшчэ, за сталом не сядзеў. На печы сядзеў ці ў якім кутку зь іншымі дзецьмі.

На мой той розум, дык я й ня вельмі зразумеў, што адбылося. Вайна была — там усё было ня так, як трэба. Уражаньняў штодзень хапала. Я пра тое і не ўспамінаў. Мацеры, праўда, сказаў, што дзядзька Іван коўдру падраў на парцянкі...

Яго паводзіны, як я іх цяпер разумею, выдавалі, што ён помніць тое і яго гэта гняце. Ён быў пры сустрэчах са мною нейкі насьцярожаны. Я адчуваў нешта непрыязнае зь ягонага боку. А ён, мабыць, мяне проста саромеўся. Яму было няўтульна з таго, што я магу пра гэта некаму сказаць. Дый нават не сказаць. Заўсёды няёмка адчуваеш сябе побач з чалавекам, якому нечым завінаваціўся. Ён амаль ніколі не дабываў да канца гасьцей, пры мне прынамсі. Прыедзе, колькі чарак перакуліць і — дадому.

Мабыць, усё ж я не даваў яму спакойна жыць. Вось каб я памёр, замёрз, дык гэта было б па правілах. І ён бы спакойна жыў далей. А я парушыў правілы — не замёрз, выжыў. Павінен быў памерці, а жыву. І тым, што жыву, не даю яму забыць. Неяк нядобра я рабіў у дачыненьні да яго, што жыў, я быў вінаваты гэтым перад ім. Але ж чым я мог яму дапамагчы?..»

 

 

Мікалай — мой брат. Мне наканавана было зьявіцца на сьвет пасьля вайны, бо бацька нейкім цудам вярнуўся дадому і з год пажыў.

Доўга думаў, памінаць тут сапраўднае прозьвішча Івана ці не. Усё ж чалавека ўжо няма на гэтым сьвеце, адказ перад Богам трымае, што яму людзкі суд?

Але ж калі праўда, дык няхай будзе ўся. Гэта ня твор Быкава, гэта дакумэнт. Хаця і ў Быкава амаль нічога ня выдумана, акрамя прозьвішчаў.

Расказанае братам — толькі частка паўтарагадовай ваеннай гісторыі вёскі. Шмат іншага я чуў ад нябожчыцы-маці.

Аднойчы яна паведала мне пра тое, як у яе хаце двух партызанаў прымалі ў камсамол. Аднаго нядоўга ўгаворвалі, другі ж катэгарычна адмаўляўся напісаць заяву. Пераконвалі доўга і ўпарта, але хлопец не здаваўся (маці і прозьвішча ягонае запомніла: Паланейчык; мо, якім сваяком быў камандзіру суседняга атрада). У хату зайшоў камандзір з пытаньнем, чаго яны тут сядзяць.

— Вось гэты ня хоча пісаць заявы!

— Што, гад?! — ашчэрыўся камандзір. — Хочаш здацца немцам, як прыйдуць?

— Не, — адказаў юнак. — Немцам я не зьбіраюся здавацца. Але заявы не напішу.

— Не напіша, — расстраляць! — гыркнуў камандзір і пайшоў.

— Пішы! — кінуў нехта хлопцу. Што там было, маці ня бачыла, бо яна нешта шыла ў другой палове хаты, аддзеленай фіранкай. Нейкі даволі працяглы час было маўчаньне. Затым нехта сказаў:

— Ну, тады хадзем!..

Далейшага маці ня ведае. Распытваць баялася: занадта цікаўныя тады нядоўга жылі. А хлопца таго больш ніколі ня бачыла...

Калі маці расказала мне гэтую гісторыю, то, паглядзеўшы на мой зьбянтэжаны твар, раптам спахапілася:

— Сынку! Ты хаця нікому пра гэта не расказвай!

Натуральна, зьбянтэжыцца было ад чаго: савецкі выхаванец, я лічыў, што прыняцьце ў партыю і адпаведна ў камсамол было тады гонарам для кожнага вайскоўца ці партызана. А тут высьвятляецца, што заганялі пад кулямі.

Шмат чаго яшчэ тоіць нявыказаная гісторыя маленькай вёскі, якая адрадзілася пасьля вайны і якую затым дазьнішчыла савецкая ўлада. Прыйдзе час распавесьці пра ўсё...

Запісаў Міхась Булавацкі


Каб пакінуць каментар, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзеру