16.03.2014 / 09:33

Клецкія татары: Крымчакі не хочуць у Расію, бо яшчэ жыве крыўда за дэпартацыю 5

Падзеі ва Украіне ўскалыхнулі размовы пра дэпартацыю крымскіх татараў за савецкім часам — менавіта таму сёння іх дзеці і ўнукі не хочуць далучацца да Расіі. Мы паспрабавалі адшукаць нашчадкаў крымскіх татараў у Беларусі. І накіраваліся ў Клецкі раён, дзе, паводле апошняга перапісу, жыве 82 татарыны.

Імам Сцяпан Казакевіч

Клецкі малельны дом

Бацькі і дзяды Аміні Абрамовіч, пач. ХХ ст.

Адшукаць клецкіх татараў няпроста. Некалі мусульманскія вёскі ператварыліся цалкам у беларускія. Мясцовыя жыхары на пытанне, дзе ў вас тут жывуць татары, толькі разводзяць рукамі — амаль нікога ўжо не засталося. Але ў Іванаве нам шанцуе: у бацькоўскую хату вярнуўся жыць Сцяпан Казакевіч — дыпламаваны гісторык, які выконвае абавязкі імама ў Клецку.

З выгляду Сцяпан Іосіфавіч не надта падобны да тыповага беларуса. Апошняга татарына ў вёсцы, якая некалькі стагоддзяў таму была спрэс мусульманскай, выдаюць вузкія, раскосыя вочы.

У цаглянай хаце над уваходам у пакой вісіць цытата з Карана, затое ў куце — праваслаўная ікона.

Бацькі Сцяпана былі татарамі, тата нават нейкі час быў імамам у суседнім Асмолаве. А вось дзеці ўжо называюць сябе беларусамі.

«Моладзь ужо цалкам асімілявалася, — прызнаецца ён. — Калі татарын ажаніўся з праваслаўнай, то мама выхоўвае дзяцей не па­татарску». Калісьці шлюб з іншаверкай лічыўся для беларускага татарына ганьбай. Але мусульманаў станавілася ўсё менш, і калі прытрымлівацца традыцыі, кровазмяшэння было б не пазбегнуць.

Казакевіч выконвае абавязкі імама ў суседнім Клецку, некалькі разоў на тыдзень едзе чытаць казані. Паводле перапісу 2009 года, на Клеччыне назвалі сябе татарамі 82 чалавекі, але актыўных вернікаў значна меней. Веры трымаюцца ў асноўным сталыя людзі.

«Усе прыхаджане ўжо перасягнулі 70гадовы ўзрост, — расказвае Сцяпан Іосіфавіч. — Моладзь услед за сабой яны падцягваюць толькі на вялікія святы, напрыклад, на Курбан­-Байрам».

500 гадоў разам

Татары з’явіліся на Клеччыне ў пачатку XVI стагоддзя. Крымчакі тады дайшлі да Цэнтральнай Беларусі, дзе былі ўшчэнт разбітыя войскам на чале з Міхаілам Глінскім. Палонныя татары засталіся ў клецкіх ваколіцах.

Яшчэ на паўстагоддзя раней Вітаўт запрасіў крымскіх татараў у Вялікае Княства Літоўскае, каб падмацаваць войска.

Ахоўчыя функцыі татары выконвалі і на Клеччыне. «Сярод татараў абіраўся маршалак, які абавязаўся прадаставіць Радзівілам 15­20 вершнікаў. Тыя суправаджалі магнатаў на вайне ці падчас вандровак», — расказвае Казакевіч.

Свой род ён выводзіць з Арды: зямлю ў Іванаве набыў прапра­дзядуля, які прыехаў на тэрыторыю Беларусі яшчэ ў часы Рэчы Паспалітай.

«Ганаруся, што татарын!»

88­гадовы Хасень Ібрагімавіч Абрамовіч — яшчэ адзін актыўны вернік. З жонкай Аміняй Муратаўнай, таксама татаркай, яны ўжо адсвяткавалі дыяментавае вяселле — 60 гадоў разам! Сям’я жыве ў Клецку.

Бацька Абрамовіча любіў гандляваць коньмі, але прафесійна займаўся гарбарствам. «Увесь час даводзілася працаваць з хіміяй: як зганяць поўсць са скуры? Смурод стаяў невыносны!» — узгадвае дзяцінства Хасень. Да добрага работніка з замовамі ішлі і беларусы, і габрэі. Сярод дарослых дыскрымінацыі па нацыянальнай прыкмеце тады фактычна не было.

«Бацьку, бывала, казалі ў калгасе: ах ты, татарын! А ён адказваў: я ганаруся, што татарын!» — узгадвае Сцяпан Казакевіч і прыводзіць прыклад рэлігійнай талерантнасці. На праваслаўныя святы адпачывалі і татары, а да татарскіх святаў далучаліся і беларусы.

Дзецям разабрацца з нацыянальнымі асаблівасцямі было складаней.

«Мова ў нас згубленая. Яе не ведалі ні нашыя бацькі, ні дзяды. Маліліся па­арабску, дома размаўлялі па­беларуску, а ў школе трэба ламаць язык па­польску», — расказвае Хасень Абрамовіч пра парадкі ў Заходняй Беларусі.

Не разумее ён і падыходаў камуністаў: «Пісалі ў пашпарце: татарын. Ці габрэй. А навошта гэта пісаць?»

Сваім дзецям Хасень даў, як кажа, «мяшаныя імёны». Кім яны сябе вызначаюць: беларусамі ці татарамі? «Як захочуць. Мы ім далі свабоду выбару», — кажа ён.

Памяць пра бандэраўцаў

Хасень Абрамовіч паспеў паўдзельнічаць і ў Другой сусветнай. У 1944­м ён пайшоў служыць за кампанію з таварышамі, хоць меў адмацаванне ад войска.

«Як мяне забралі ў войска, што ж я, буду там маліцца? Там не было калі… Не маліцца, а страляць трэба. Усё і выйшла з галавы», — узгадвае ён.

Падчас вайны яму давялося сустрэцца з «бандэраўцамі» падчас іх вылазак пад Брэст. З таго часу меркаванне ў яго адназначнае: «Бандэраўцаў не выкараніць. Колькі ні будзе жыць пакаленне — усё адно яны бандэраўцы». Сочыць ветэран і за сучаснай палітыкай. Тое, што самі татары хочуць застацца з Украінай, то гэта крыўда на Сталіна за дэпартацыю. Але нічога, прывыкнуць».

Сцяпан Казакевіч мае іншае меркаванне. «Расія гатовая ўсё паглынуць. Пачалося з Малдовы, калі Прыднястроўе адабралі. Пасля Абхазію і Асецію адхапаў Пуцін. Вельмі нахабны ён. Але што рабіць — сіла…», — перажывае ён за крымчакоў.

Дапамога з Лондана

Дзякуючы брату Хасеня, Стэфану Абрамовічу, клецкія вернікі цяпер займелі малельны дом — старая мячэць згарэла падчас вайны.

Стэфан трапіў у створаную СССР польскую армію Андэрса, якая з цягам часу была выве­дзена ў Іран, а затым удзельнічала ў баях у Італіі. Ён быў кіроўцам танка. Пасля заканчэння вайны падраздзяленні арміі Андэрса былі расфарміраваныя. Тых, хто вярнуўся ў Беларусь, Літву і Украіну, чакала высылка на спецпасяленне ў Іркуцкую вобласць…

А Стэфан асеў у Вялікабрытаніі. Напрыканцы 1990-­х ён вырашыў пабудаваць хату ў Клецку. На радзіму ён так і не вярнуўся, але падарыў дом вернікам. Тыя дабудавалі мінарэт і сталі выкарыстоўваць хату як малельны дом.

Эміграцыя і асіміляцыя

Пасля заканчэння Другой сусветнай вайны клецкія татары атрымалі магчымасць перабрацца на сталае жыхарства ў Польшчу. Паколькі іх продкі пражылі на тэрыторыі ВКЛ больш за 500 гадоў, то народ лічыўся карэнным і мог абраць сабе месца пражывання на тэрыторыі Польшчы.

З аднаго толькі Іванава на Захад з’ехала 20 сем’яў. А бацькі Сцяпана Казакевіча перад дарогай захварэлі — паездку давялося адкласці, і дазвольныя дакументы страцілі сілу.

…Год за годам колькасць татараў у Беларусі змяншаецца. Сувязь з гістарычнай радзімай даўно згубілася, і многія татары вылучаюць сябе толькі па рэлігійнай, а не нацыянальнай прыкмеце. І таму немінуча «зліваюцца» з іншымі мусульманскімі меншасцямі.

«Татарам пры любой уладзе жылося цяжка, — разважае Хасень Абрамовіч. — Прыціскалі і ў царскай Расіі, і за савецкім часам. Ці магла б узнікнуць незалежная татарская дзяржава? Не! Занадта шмат супярэчанняў паміж намі, дый няма лідара, які б змог аб’яднаць усіх татараў. Аднак калі б такая дзяржава ўзнікла, перакананы: яна была б адной з самых магутных у свеце».

Клецкія татары

На Клеччыне было тры цалкам татарскія вёскі: апроч Іванава, гэта Арда (цяпер тут можна знайсці толькі аднаго татарына) і Асмолава. Гэтая вёска вядомая старажытнымі мусульманскімі могілкамі. На іх дагэтуль возяць хаваць людзей з Клецка. Але татараў у Асмолаве не засталося. Мясцовыя жыхары прынялі веру евангелістаў. У вёсцы ёсць іх малельны дом, як, дарэчы, і ў райцэнтры.

Ураджайныя татары

Спрадвеку існуе назіранне, што татары, дзе б яны ні жылі, збіралі большы ўраджай, чым суседзі. «А то! Мы ж працавітыя, — смяецца Сцяпан Казакевіч. — Татарам даводзілася трымаць вялікія гаспадаркі, бо толькі за іх кошт і жылі». А Хасень Абрамовіч тлумачыць урадлівасць бацькавай зямлі тым, што ён вычыняў скуры. «Мяса пры скуры, поўсць — за хатай была цэлая гара смецця. Як перагнівала, то рабілася ўгнаеннем. І ў сто разоў лепшым, чым у суседзяў!»

Татары ў Беларусі

Татары — шостая па колькасці нацыянальная меншасць Беларусі. Паводле перапісу 2009 года, татарамі назваліся 7 316 чалавек. Істотна больш рускіх, палякаў, украінцаў і габрэяў, прыкладна столькі ж армянаў і цыган.

Найбуйнейшыя рэгіянальныя цэнтры татараў — Іўе (самая вялікая супольнасць за межамі Мінска) і Навагрудак. У гэтых гарадах засталіся дарэвалюцыйныя мячэці. Агулам па Беларусі адкрыта каля дзесяці мячэцяў і малельных дамоў.

У многіх раёнах Усходняй Беларусі налічваецца ўсяго па пяць­сем татараў, і толькі ў Хоцімскім раёне — ніводнага.

Адар’я Гуштын, Ягор Марціновіч, Клецк — Мінск

0
Святлана, Клецк / Адказаць
16.03.2014 / 12:22
Хасень Iбрагiмавiч Абрамовiч да выхаду на пенсiю працавау выкладчыкам фiзкультуры у нашай школе (Шчэпiцкая васьмiгадовая на той момант). Добры настаунiк, дзецi яго любiлi. Прауда, звалi мы яго Канстанцiнам Iванавiчам. На такi манер было больш звыкла
0
Ігар Іваноў / Адказаць
16.03.2014 / 12:38
"Адшукаць клецкіх татараў няпроста." Прачытаў і анямеў. Ну калі Клецкіх "няпроста", тады кіруйцеся, наступным разам, па Цапэрскай вуліцы у Цапру. Ніну Торап можа і не знойдзеце, а вось Валодзіка і Івана можа і знойдеце. Валодзік жыве на Лугавой. Іван таксама. Суседзі. Ніна жыла на Першамайскай. Усе трое - дзеці Мікалая Чарнабая. "Некалі мусульманскія вёскі ператварыліся цалкам у беларускія." Маецца што на увазе? Міхайла Глінскі - сам з роду Мамая. Разбіў 8 жніўня 1506 таму, што ведаў куды гнаць і як біць адзінаверцаў. І не перабольшвайце з вынікамі перамогі. Раю звярнуцца да кнігі Андрэя Блінца "Гісторыя Клеччыны". Ужо другое выданне выйшла. Трохі цапэрскіх "мусульманскіх" прозвішчаў - Валявач, Йоська, Чыж, Лямеш, Крыжык, Кухней, Торап, Ліс, Гнедзька, Додзь, Хмялеўскі, Дамарацкі, Бурдзейка. Вось вам цапэрскія татарскія - Акула, Чарнабай. "З выгляду Сцяпан Іосіфавіч не надта падобны да тыповага беларуса." Смелыя вы, панове аўтары, да вар'ятства. Вы яшчэ у Бабаевічах што-небудзь ляпніце пра "тыповага беларуса". Бай - бацька. Бай бая - дзед. Бабаевічы - дзедзічы.
0
Дзьмiтры / Адказаць
16.03.2014 / 15:18
"Мы паспрабавалі адшукаць нашчадкаў крымскіх татараў у Беларусі. І накіраваліся ў Клецкі раён, дзе, паводле апошняга перапісу, жыве 82 татарыны." Ну па-першае гэтыя татары не крымскія, і маюць дачыненьне да перасыльных крымскіх такое ж як да татарстанскіх... Так што аб чым навіна? Далей "Калісьці шлюб з іншаверкай лічыўся для беларускага татарына ганьбай." Наурадці вам тое сказаў татарын )) хутчэй самі дадумалі, бо гэта няпраўда, як раз татарын мог спакойна браць шлюб з хрысціянкай, а вось татарка з хрысціянінам сапраўды лічылася ганьбай. Мо ён меў на ўвазе, што хрысціянка павінна была прыняць іслам а не наадварот, гэта так канечне. "Татары з’явіліся на Клеччыне ў пачатку XVI стагоддзя. Крымчакі тады дайшлі да Цэнтральнай Беларусі, дзе былі ўшчэнт разбітыя войскам на чале з Міхаілам Глінскім. Палонныя татары засталіся ў клецкіх ваколіцах." Гэта таксама няпраўда, ці не зусім праўда, бо якраз тыя "крымчакі" ўжо даўно асіміляваліся, бо не мелі шляхецкіх правоў. Тыя татары якія сёньня там жывуць да крымчакоў амаль не маюць дачыненьня, многія з іх проста перасяляліся ў часы РП ці яшчэ ВКЛ, пакупаючы зямлю з іншых татарскіх "мясцін" ВКЛ, у асноўным з Віленшчыны, з пад Крэва, Навагародчыны і г.д., дзе пераважна жылі спачатку за часамі Вітаўта. Гэта адбывалася з-за закону ВКЛ аб зямлі, паводле якога татарын мог купляць зямлю толькі ў татарына, у беларускага шляхціца не мог... Карацей, крымчакоў там няма. Продкі гэтых татараў якраз змагаліся разам з Глінскім з крымчакамі (Глінскі ж таксама быў татарын). Беларускія татары ВКЛ - гэта як казакі для расейскай імперыі, толькі цяперашнія расейскія "казакі" - гэта пуцінская цацка ня больш, ні роду, ні гонару, ні астаткаў традыцыі, нічога, а вось татары ВКЛ і самое галоўнае іх нашчадкі яшчэ жывыя і ў культурным сэнсе таксама, і БЕЛАРУСКАЯ гістарычная памяць у іх мацнейшая часам за беларусаў! На жаль нашая дзяржава забылася на іх
Паказаць усе каментары/ 5 /
Каб пакінуць каментар, калі ласка, актывуйце JavaScript у наладах свайго браўзеру